της Μαριλύν Πιζάντε, Ψυχολόγου – Ψυχοθεραπεύτριας
Ιουδαϊκή παράδοση και Φονταμενταλισμός
Σάββατο 24 Μαΐου 2003
Ο φονταμενταλισμός είναι ένα φαινόμενο που υπάρχει και στις τρεις μονοθεϊστκές θρησκείες. Είναι η στενή και κατά γράμμα τήρηση των γραφών και χαρακτηρίζεται από μια πολύ μεγάλη ακαμψία όσον αφορά το πώς διαβάζονται και ερμηνεύονται οι νόμοι και οι κανόνες της συγκεκριμένης θρησκείας.
Από ψυχολογικής άποψης θα μπορούσε να πει κανείς ότι ο φονταμενταλισμός φαίνεται να έχει σαν στόχο το να αισθανθούν πιο ισχυρά, ανώτερα και έχοντα το δίκιο με το μέρος τους, τα μέλη της εκάστοτε ομάδας, με το να προβάλλουν όλα τα αρνητικά και επιθετικά χαρακτηριστικά στα άτομα που βρίσκονται έξω από την δική τους ομάδα.
Ο φονταμενταλισμός συνήθως αναπτύσσεται σε καταστάσεις όπου υπάρχει πολύ μεγάλη κοινωνική αστάθεια και απελπισία και όπου ένας ακραίος και άκαμπτος τρόπος λειτουργίας φαίνεται να δίνει μια αίσθηση σιγουριάς και ασφάλειας. Όταν κάποιος δεν νιώθει καλά με την έλλειψη σιγουριάς θα καταφύγει στην κατά λέξη ερμηνεία των νόμων που γι αυτόν θα σημαίνει ακριβείς οδηγίες για το πώς πρέπει να σκέφτεται και πώς πρέπει να κινείται.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της άκαμπτης και στενής ερμηνείας του θρησκευτικού νόμου που λέει “ου φονεύσεις” είναι η εφαρμογή του από μια σέκτα στις Ινδίες που λέγεται Jainism: ένας αυστηρός Jain θα χρησιμοποιήσει μια βούρτσα για να σκουπίσει την καρέκλα στην οποία θα κάτσει για να μην λιώσει κατά λάθος κανένα έντομο. Στο άλλο άκρο είναι η θεώρηση ότι επιτρέπεται να σκοτώσει κανείς εάν πρόκειται να σκοτώσει “άπιστους” ή εχθρούς της συγκεκριμένης θρησκευτικής ομάδας.
Στην εβραϊκή θρησκεία ο φονταμενταλισμός εκφράζεται μέσα από την θεώρηση ότι οι Εβραίοι είναι μια εκλεκτή ομάδα επιλεγμένη από τον Θεό. Σύμφωνα με την θεώρηση αυτή ο Θεός έχει δώσει στους Εβραίους αναμφισβήτητα δικαιώματα πάνω στη γη του Ισραήλ. Οι Παλαιστίνιοι ή Χαναανίτες έχουν τις εξής επιλογές: να φύγουν από την γη του Ισραήλ, να αποδεχθούν την Εβραϊκή κυριαρχία ή να πολεμήσουν. Το Ολοκαύτωμα θεωρείται μήνυμα του Θεού για να αφυπνιστούν οι Εβραίοι και να πολεμήσουν για την επιβίωσή τους,, ο Πόλεμος των έξι Ημερών σημαίνει ότι ο Θεός τους έβγαλε από τον κίνδυνο, ενώ ο Πόλεμος του Γιομ Κιπούρ θεωρείται μια παντοτινή νίκη εναντίον των Αράβων που αποδεικνύει ότι οι Εβραίοι δεν δεσμεύονται από τους περιορισμούς και τους κανόνες που ισχύουν για τους άλλους, “κανονικούς” λαούς.
Ο Εβραϊκός φονταμενταλισμός αναπόφευκτα έχει και την βίαιη πλευρά του, αφενός με συχνές επιθέσεις και εχθροπραξίες εναντίον των Παλαιστινίων από εποίκους στα κατεχόμενα που σπάνια φθάνουν στη δημοσιότητα, αλλά και με κάποιες συγκεκριμένες και ευρύτερα γνωστές τρομοκρατικές ενέργειες όπως αυτή του Baruch Goldstein που το 1994 επιτέθηκε σε ένα τζαμί στην Χεβρώνα την ώρα της προσευχής και σκότωσε 29 Μουσουλμάνους και τραυμάτισε 150 και αυτή του Yigal Amir που δολοφόνησε τον Izhak Rabin σε μια προσπάθεια να σταματήσει την ειρηνευτική διαδικασία. Οι φονταμενταλιστές Εβραίοι εξακολουθούν να αντιτίθενται στην ειρηνευτική διαδικασία γιατί θα εκδιωχθούν από τους παράνομους εποικισμούς στα κατεχόμενα.
Φονταμενταλιστές υπάρχουν και έξω από το Ισραήλ, κυρίως στις ΗΠΑ με πιο γνωστή την ομάδα των Lubavichers (από το όνομα του Ρωσικού χωριού Lubavich απ’ όπου ξεκίνησε το κίνημα αυτό).
Οι εβραϊκές φονταμενταλιστικές απόψεις έχουν σοβαρές επιπτώσεις στις γυναίκες των οποίων ο κύριος ρόλος θεωρείται το να κάνουν παιδιά και να μεταδώσουν τις αξίες της ομάδας στις μελλοντικές γενιές. Επίσης υπάρχει η θεώρηση ότι είναι καθήκον των γυναικών να κάνουν πολλά παιδιά έτσι ώστε να αντιστρέψουν το έργο του Χίτλερ ο οποίος εξαφάνισε 6 εκατομμύρια Εβραίων. Εάν οι επιλογές των γυναικών ως προς την ζωή που θέλουν να ζήσουν ή ως προς τον τρόπο με τον οποίο θέλουν να εκφράσουν την εβραϊκή τους ταυτότητα δεν συμπίπτει με αυτόν τον στόχο, τότε θεωρείται ότι έχουν αποχωρήσει από την εβραϊκή θρησκεία.
Αντίθετα τα προοδευτικά εβραϊκά κινήματα θεωρούν ότι η συνέχιση του Εβραϊσμού θα εξυπηρετηθεί καλύτερα μέσα από τον πλουραλισμό και την έκφραση και όχι την καταπίεση των τυχόν αντίθετων και διαφορετικών τάσεων.
Στην Ελλάδα η Εβραϊκή κοινότητα είναι αρκετά συρρικνωμένη, αριθμεί 5.000 άτομα περίπου, κυρίως λόγω του Ολοκαυτώματος που εξαφάνισε το 85% του Ελληνικού Εβραϊκού πληθυσμού περίπου και της μετέπειτα μετανάστευσης (άλλο ένα 10% περίπου). Η συρρίκνωση αυτή έχει και ψυχολογικές προεκτάσεις, μια και υπάρχει η περιορισμένη έκφραση και δραστηριότητα που είναι σημάδια μιας τραυματισμένης κοινότητας, η οποία μπορεί να μην βρίσκεται πλέον σε κίνδυνο, αλλά ψυχολογικά λειτουργεί σαν να ήταν. Για παράδειγμα στις συνδιαλλαγές της με τους υπόλοιπους Έλληνες κρατάει χαμηλό προφίλ, δεν θέτει ανοικτά τις απόψεις της, και πολύ δύσκολα ομολογεί ότι μπορεί να υπάρχουν διακρίσεις εις βάρος της, όπως επίσης δύσκολα διεκδικεί τα δικαιώματά της ως μειονότητα. Το γεγονός ότι στην Ελλάδα υπάρχει μια έλλειψη γνώσης όσον αφορά την ύπαρξη και την διαφορετικότητα των μειονοτήτων, και γενικά το γεγονός ότι το κλίμα δεν είναι ακόμη ιδιαίτερα πρόσφορο για την ανταλλαγή μεταξύ θρησκειών, ενισχύει την δυσκολία και τον φόβο που ούτως ή άλλως έχουν οι Εβραίοι να εξωτερικεύσουν και να επικοινωνήσουν το βίωμά τους προς τα έξω.
Ο μικρός αριθμός των μελών της κοινότητας έχει σαν αποτέλεσμα την έλλειψη πλουραλισμού στην έκφραση, είναι δηλαδή πολύ δύσκολο για κάποιον να εκφράσει απόψεις που αποκλίνουν από την επίσημη γραμμή, η οποία τείνει να είναι συντηρητική. Επίσης δεν υπάρχει χώρος για διαφορετική θρησκευτική έκφραση. Στο εξωτερικό υπάρχουν διάφορες θρησκευτικές τάσεις, συντηρητικές και προοδευτικές όπως είναι οι Reformists. Αντίθετα στην Ελλάδα ακολουθείται μόνον το ορθόδοξο εβραϊκό δόγμα (συντηρητικό) και δεν υπάρχουν προοδευτικά θρησκευτικά κινήματα.
Όσον αφορά την θέση της γυναίκας στην Τορά (οι εβραϊκές θρησκευτικές γραφές), θα έλεγα ότι υπάρχει αρκετή μέριμνα για τα δικαιώματά της. Γενικά δεν συμμετέχει πολύ στην δημόσια θρησκευτική ζωή και τα θρησκευτικά της καθήκοντα τα ασκεί μέσα στο σπίτι με την έννοια ότι διάφορα καθήκοντά της έχουν την έννοια της θρησκευτικής τελετουργίας (για παράδειγμα το άναμμα των κεριών την Παρασκευή το βράδυ). Αυτό όμως δεν γίνεται γιατί η γυναίκα θεωρείται κατώτερη αλλά αντίθετα γιατί θεωρείται πνευματικά και ηθικά ανώτερη από τον άνδρα, οπότε χρειάζεται λιγότερη προσευχή και επεξεργασία απ’ αυτόν. Επίσης η θρησκεία μεταδίδεται στα παιδιά μέσα από την γυναίκα και όχι μέσα από τον άνδρα. Τέλος η εβραϊκή νομοθεσία προστατεύει την γυναίκα μέσα στο γάμο δίνοντάς το δικαίωμα να ζητήσει διαζύγιο και το δικαίωμα να πάρει πίσω την προίκα της αν χωρίσει. Είναι σημαντικό να ειπωθεί ότι το ? της Τορά αφορά στον γάμο.
Οι γυναίκες μπορούν να συμβάλλουν στην υπέρβαση φανατικών θρησκευτικών διαφορών διότι είναι αυτές που είναι πιο άμεσα συνδεδεμένες με την ζωή μέσα από την μητρότητα και γενικά ενσαρκώνουν αξίες όπως η ζεστασιά, η ζωή, η φροντίδα κλπ. Επίσης είναι αυτές που κυρίως μεταδίδουν τις αξίες μιας κουλτούρας στην επόμενη γενιά μέσα από την ανατροφή των παιδιών. Παράδειγμα μιας δουλειάς που σαν στόχο είχε την προσέγγιση μεταξύ τους ατόμων που είναι από διαφορετικές κουλτούρες, είναι μια δουλειά που έγινε στην Νορβηγία (Eldbjorg Wedaa and Peter Levine). Οι θεραπευτές έφεραν σε επαφή μητέρες διαφορετικών λαών και θρησκειών μαζί με τα μωρά τους. Μέσα από την ανταλλαγή τραγουδιών και νανουρισμάτων της κάθε κουλτούρας τα οποία τραγούδησαν όλες οι μητέρες στα μωρά τους, και την συμμετοχή όλων των μαμάδων σε διάφορες δραστηριότητες, για παράδειγμα το λίκνισμα των μωρών, και την επαφή των μωρών μεταξύ τους, δημιουργήθηκε μια πολύ θετική ατμόσφαιρα στα μωρά και στις μητέρες τους, οι οποίες άρχισαν να νιώθουν θετικά συναισθήματα για άτομα μιας κουλτούρας που μέχρι πριν από λίγο φοβόντουσαν και δεν μπορούσαν να εμπιστευτούν.
Βιογραφικό της Μαριλύν Πιζάντε
Η κ. Μαριλύν Πιζάντε είναι ψυχολόγος (M.Sc. από το πανεπιστήμιο του Surrey, Αγγλία) και ψυχοθεραπεύτρια Gestalt (Ecole Parisienne de Gestalt, Paris, France). Έχει εργαστεί ως σύμβουλος σε Παιδικούς σταθμούς και συμμετέχει στις Σχολές Γονέων σε Δημοτικά Σχολεία. Έχει εργαστεί στο Νοσοκομείο Ημέρας του Αιγινήτειου και δίδαξε ψυχολογία στο Εργαστήρι Δημοσιογραφίας. Από το 1995 εργάζεται ιδιωτικά ως ψυχοθεραπεύτρια.
