Ορθοδοξία και Ισλάμ. Το Ισλάμ στην Ευρώπη
Ακαδημαϊκό Έτος 2006-07
Ανθρωπολογία του Ισλάμ μετά τον Οριενταλισμό
(Περίληψη εισήγησης στην Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών, Σάββατο 3 Μαρτίου 2007)
Φωτεινή Τσιμπιρίδου
Για να μιλήσει κανείς για τη σχέση Ανθρωπολογίας και Ισλάμ ή για μια Ανθρωπολογία του Ισλάμ θα πρέπει να ξεκινήσει συνδέοντας το όλο ζήτημα με τις πολιτικές του Οριενταλισμού, αποδομώντας παράλληλα το λόγο του.
Το πρώτο μέρος αυτού του κειμένου προσπαθεί να αποδομήσει το είδος της οριενταλιστικής γνώσης, το πώς δηλαδή ξεκίνησε και πώς διαμορφώθηκε στην πορεία; Ποιοι είναι οι παλαιοί και ποιοι οι νέοι οριενταλιστές πού και για ποιους λόγους εμφανίζονται και τι εξυπηρετούν; Ποια η συμβολή και τα όρια της κριτικής που έχει ξεκινήσει με το βιβλίο Οριενταλισμός του Εντουαρντ Σαΐντ; Ποια είναι τέλος η θέση της Ανθρωπολογίας στην παραγωγή και στην υπέρβαση των οριενταλισμών σήμερα;
Πιο συγκεκριμένα, στο παρόν κείμενο, μέσα από κριτικές και αναστοχαστικές θέσεις αναλύονται οι εξουσιαστικές πολιτικές και οι ηγεμονικές πρακτικές που έχουν γεννήσει τους κατά περιόδους οριενταλισμούς και τη στερεότυπη γνώση για τους Άραβες και τον ισλαμικό κόσμο. Παράλληλα γίνεται ενδεικτική κειμενική ανάλυση του σύγχρονου οριενταλιστικού λόγου που συνδυάζει την επιστημονική ανάλυση με το πολιτικό όραμα. Στη συνέχεια γίνεται αναφορά στην πορεία της Ανθρωπολογίας στο χώρο της Μέσης Ανατολής κατά τη διάρκεια του 20ου αιώνα. Εξετάζεται η εμπλοκή της Ανθρωπολογίας με την Αποικιοκρατία και το είδος της ανθρωπολογικής «αντικειμενικής» γνώσης που έχει παραχθεί για την περιοχή και τους ανθρώπους της. Το κείμενο καταλήγει με παραδείγματα σύγχρονων κριτικών και αναστοχαστικών ως προς τα εργαλεία της δυτικής επιστημονικής σκέψης, ανθρωπολογικών αναλύσεων. Οι τελευταίες επιχειρούν μια συνδυαστική ανάγνωση των γραφών της θρησκείας, των πρακτικών άσκησης εξουσίας και των βιωμάτων της καθημερινότητας, γεγονός που υπερβαίνει τις «εκ των άνω» δυαδικές αντιθέσεις και διαχωρισμούς, όπως της επίσημης και ανεπίσημης θρησκείας, της πόλης και της υπαίθρου, της εξουσίας και του λαού. Η υπέρβαση των δυισμών καταλύει και τα στεγανά των επιστημών, τις παραδοσιακές δηλαδή διακρίσεις μεταξύ του εγγράμματου Ισλάμ, το οποίο κάλυπταν οι παραδοσιακοί οριενταλιστές και της λαϊκής θρησκείας την οποία μελετούσαν οι ανθρωπολόγοι.
* Η κ. Φωτεινή Τσιμπιρίδου είναι ανθρωπολόγος, απόφοιτος του ΑΠΘ και Δρ. της EHESS στο Παρίσι (1990). Είναι Επίκουρη Καθηγήτρια στο Τμήμα Βαλκανικών, Σλαβικών και Ανατολικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, ενώ έχει διδάξει και στο Τμήμα Ιστορίας και Εθνολογίας του Δημοκρίτειου Πανεπιστήμιου Θράκης (1993-99). Υπήρξε Επισκέπτρια Ερευνήτρια στο Laboratoire d’Anthropologie Sociale του College de France (EHESS, CNRS) καθώς και στο τμήμα Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Harvard, Cambridge (ΜΑ) USA. Είναι συγγραφέας του βιβλίου Les Pomak dans la Thrace grecque. Discours ethnique et pratiques socioculturelles, Paris L’Harmattan, 2000 και έχει επιμεληθεί δύο συλλογικούς τόμους: α) «Μουσουλμάνες της Ανατολής». Αναπαραστάσεις, πολιτισμικές σημασίες και πολιτικές, Αθήνα, Κριτική 2006 και β) Les mecanismes de la transition dans l/Europe des transformations, Κomotini 6-7 Αpril 1995, Αθήνα, Σάκκουλας 1996. Έχει δημοσιεύσει συνολικά πάνω από 25 άρθρα σε ελληνικά και σε ξένα περιοδικά καθώς και μελέτες σε συλλογικούς τόμους, ενώ έχει επιμεληθεί και την έκδοση μεταφρασμένων στα ελληνικά ανθρωπολογικών μελετών.
