του Δημητρίου Ουλή, θεολόγου, Δρ Βυζαντινής Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Αθηνών
Σάββατο 26 Ιανουαρίου 2002
ΣΥΝΟΨΗ ΕΙΣΗΓΗΣΗΣ
Ο Λόγος έχει δύο όψεις, είναι πάντοτε αμφίσημος: από τη μία μεριά, οδηγεί τον άνθρωπο στην αυτοσυνειδησία. Από την άλλη, τον αποσπά από τη Φύση. Επομένως ο Λόγος, ως εξουσία, αλλά και ως έλλειψη, διχάζει τον άνθρωπο,. Σε θεολογική γλώσσα αυτός ο διχασμός αποκαλείται πτώση. Εάν ο Λόγος είναι και έλλειψη, τότε δεν νομιμοποιούμαστε να θεωρούμε τον μυστικισμό “άρνηση” του ορθολογισμού. Μυστικισμός και ορθολογισμός είναι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος: ο πρώτος είναι προϋπόθεση του δευτέρου. Μπορούμε να ανιχνεύσουμε τη διαλεκτική μυστικισμού-ορθολογισμού σε ολόκληρη την ιστορία της φιλοσοφίας. Μία τέτοια συνειδητοποίηση μας απαλλάσσει από διχαστικές πολώσεις. Αλλά εάν ο μυστικισμός δεν πολώνεται με τον ορθολογισμό, ούτε η αρνητική θεολογία πολώνεται αναγκαστικά με την καταφατική. Αντίθετα, συμπλέκεται μαζί της διαλεκτικά.. Προβλήματα ανακύπτουν μονάχα από τη στιγμή που θα επιχειρηθεί η αυτονόμηση των δύο αυτών θεολογιών.
Αυτονόμηση της καταφατικής θεολογίας οδηγεί σε έναν θετικισμό, ενώ της αρνητικής σ’ έναν μυστικισμό. Την υπέρβαση του αδιεξόδου μπορούμε να την θεμελιώσουμε στην υπερθετική θεολογία, η οποία συνιστά την κατ’ εξοχήν γνωσιοθεωρητική στάση της Εκκλησίας. Η υπερθετική θεολογία δεν είναι απλά η πιστοποίηση μίας απουσίας, αλλά η εσχατολογική νοηματοδότησή της. Μονάχα μία τέτοια εσχατολογική νοηματοδότηση μπορεί να θεμελιώσει έναν εκκλησιαστικό αποφατισμό. Στην αντίθετη περίπτωση, ο Αρεοπαγείτης παραμένει μέσα στα περιγράμματα του νεοπλατωνισμού. Η διαλεκτική καταφατικής -αρνητικής θεολογίας υποδηλώνει και τον τρόπο με τον οποίο η Εκκλησία μπορεί να προσλάβει το Διαφωτισμό.
