του Κωνσταντίνου Ζ. Δεληκωσταντή, Καθηγητή Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
Προτάσεις για υπέρβαση της άγονης αντιπαράθεσης “ορθοδοξισμού” και “φονταμενταλισμού της νεωτερικότητας”
Σάββατο 15 Δεκεμβρίου 2001
Τα δικαιώματα του ανθρώπου αποτελούν μια από τις σημαντικότερες πολιτικές κατακτήσεις της νεωτερικότητας. Με την Οικουμενική Διακήρυξή τους στις 10.12.1948 προβάλλονται ως “κοινό ιδανικό, στο οποίο πρέπει να κατατείνουν όλοι οι λαοί και τα έθνη”, αναγνωρίζονται ως αξιακό θεμέλιο της ειρηνικής συνύπαρξης των ατόμων, των λαών και των πολιτισμών στη βάση του σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Παρά τις σύγχρονες αμφισβητήσεις, κυρίως από τους μη δυτικούς πολιτισμούς, οι οποίοι ταυτίζουν τα “δυτικά” δικαιώματα του ανθρώπου με πολιτισμικό ιμπεριαλισμό, φαίνεται ότι η οικουμενική τους πορεία δεν είναι αναστρέψιμη. Ούτως ή άλλως, δύσκολα μπορούμε να φανταστούμε μια ανθρωπότητα, στα ανθρωπιστικά κριτήρια της οποίας δεν θα περιλαμβάνονταν τα δικαιώματα του ανθρώπου
Τα δικαιώματα του ανθρώπου φέρουν τη σφραγίδα του διαφωτισμού. Παρόλο που η γέννησή τους είναι αδιανόητη χωρίς τις παραδόσεις του πολιτικού ανθρωπισμού, της φιλοσοφίας, της χριστιανικής ανθρωπολογίας και ηθικής κ.ά, τα δικαιώματα του ανθρώπου εκφράζουν την αυτοσυνειδησία του ανθρώπου της νεωτερικότητας, την πίστη του στην ελευθερία ως αυτονομία, τη νέα σχέση του ανθρώπου με τον κόσμο, με την ιστορία, με τους θεσμούς. Ειδικότερα μεταξύ χριστιανισμού και δικαιωμάτων του ανθρώπου υπάρχει σχέση ασυνέχειας και συνέχειας, έντασης και αλληλοκατανόησης, απόρριψης και συνεργασίας. Οι δυτικές εκκλησίες απέρριψαν αρχικά τα δικαιώματα του ανθρώπου ως ξένα ή εχθρικά προς τις παραδόσεις του χριστιανισμού. Αν βέβαια δεχθούμε ότι στα δικαιώματα του ανθρώπου ενσωματώθηκαν και χριστιανικές ιδέες, τότε, σαφώς, οι εκκλησίες με την απόρριψη των δικαιωμάτων του ανθρώπου απέρριπταν και ένα κομμάτι του εαυτού τους. `Επρεπε να περάσουν σχεδόν δύο αιώνες, να συμβεί, με αφετηρία και επίκεντρο την Ευρώπη, η μεγαλύτερη ανθρωπιστική καταστροφή στην ιστορία (Β` παγκόσμιος πόλεμος), για να κατανοήσουν οριστικά οι δυτικές εκκλησίες πόσο άγονη και αδιέξοδη είναι η αντιπαράθεση διαφωτισμού και χριστιανισμού και να προχωρήσουν στην κατάφαση των δικαιωμάτων του ανθρώπου και σε συστράτευση με τα κινήματα για την προάσπισή τους.
Νέο πειρασμό για τη σύγχρονη θεολογία αποτελεί βέβαια ο υπερτονισμός του χριστιανικού περιεχομένου των δικαιωμάτων του ανθρώπου.
Η Ορθοδοξία ήλθε από νωρίς σε επαφή με τον διαφωτισμό. Μετά από πολλές περιπέτειες, σήμερα Ορθοδοξία και διαφωτισμός συναντώνται στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής `Ενωσης, ακρογωνιαίο λίθο της οποίας αποτελούν τα αδιαίρετα δικαιώματα του ανθρώπου. Οι ορθόδοξοι θεολόγοι πιστεύουν βέβαια ότι η συνάντηση αυτή προκαλεί διχασμούς στην πολιτιστική ταυτότητά μας. Είναι σαφές ότι η Ορθοδοξία πρέπει να αναγνωρίσει τα δικαιώματα του ανθρώπου ως αυτόνομο ήθος και να αποδεχθεί τις καταλυτικές συνέπειες της κανονιστικότητάς τους για την κοινωνία μας. Στο πλαίσιο αυτό η ορθόδοξη θεολογία μπορεί να συμβάλει, με βάση τις κοινωνικές της παραδόσεις και την ιδέα του προσώπου, στην υπέρβαση του κοινωνικού ελλείμματος των δικαιωμάτων του ανθρώπου και της ατομικιστικής συρρίκνωσής τους, η οποία συνιστά τη σύγχρονη “απανθρωπία του δικαιώματος”. Κριτήριο της ποιότητας της στάσης της Ορθοδοξίας απέναντι στα δικαιώματα του ανθρώπου αποτελεί και η σχέση της με το κοσμικό κράτος, με τον πλουραλισμό και την πολυπολιτισμικότητα, με τις άλλες θρησκείες κλπ. Είναι προφανές ότι η συνάντηση με τα δικαιώματα του ανθρώπου αποτελεί ευκαιρία για να προβληθούν οικουμενικές χριστιανικές απόψεις για τον άνθρωπο και την κοινωνία, την ελευθερία και τη δικαιοσύνη, τη διαπολιτισμικότητα και την ειρήνη.
Είναι καιρός να ξεπεραστεί οριστικά η αντιπαράθεση Ορθοδοξίας και νεωτερικότητας, γιατί ούτε η Ορθοδοξία συμπίπτει με ορθοδοξισμό ούτε τα δικαιώματα του ανθρώπου είναι φονταμενταλισμός της νεωτερικότητας. Η ένταση θα παραμείνει ωστόσο ως πρόκληση για δημιουργικό διάλογο
