του Ευάγγελου Θεοδώρου, Ομότιμου Καθηγητού του Πανεπιστημίου Αθηνών, Τακτικού Μέλους της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας των Επιστημών και των Τεχνών
Σάββατο 15 Μαρτίου 2003
Το 1988 από την Αγία και Ιερά Σύνοδο του Σεπτού Οικουμενικού Πατριαρχείου συνεκλήθη στη Ρόδο Διορθόδοξο Θεολογικό Συνέδριο προς εξέτασιν του θέματος “Η θέσις της γυναικός εν τη Ορθοδόξω Εκκλησία και τα περί χειροτονίας των γυναικών”.
“Η αναβίωσις των διακονισσών εν τη Ορθοδόξω Εκκλησία θα ηδύνατο να τονίση κατά ειδικόν τρόπον την αξίαν της γυναικός και να προσφέρη αναγνώρισιν της προσφοράς αυτής εις το καθόλου έργον της Εκκλησίας”.
Παρόμοιες προτάσεις προς αναβίωσιν του θεσμού των διακονισσών έγιναν και από τα Διορθόδοξα Συνέδρια, που έγιναν π.χ. το 1975 στο Etchmiadzin-Erevan της (τότε Σοβιετικής) Αρμενίας, το 1976 στο μοναστήρι της Agapia της Ρουμανίας, το 1980 στο St. Vladimirs Orthodox Seminary (Ν. Υόρκη), το 1990 στην Κρήτη, το 1994 στην Λειβαδιά, το 1996 στην Addis Ababa (Αιθιοπία), το 1996 στη Δαμασκό (Συρία) και το 1997 στην Κωνσταντινούπολι.
Οι προτάσεις αυτές είναι σύμφωνες προς την πράξι της Αποστολικής, της Αρχαίας και της Βυζαντινής Εκκλησίας. Συμφώνως προς την μακραίωνη Ορθόδοξη παράδοσι οι διακόνισσες καθιερώνονταν στο εκκλησιαστικό λειτούργημά τους όχι με κατώτερη χειροθεσία, αλλά με ανώτερη χειροτονία, η οποία μορφολογικώς ήταν ανάλογη προς τη χειροτονία του ανωτέρου κλήρου. Στα αυθεντικά Βυζαντινά Ευχολόγια, ενώ οι περιγραφόμενες χειροθεσίες του λεγομένου κατωτέρου κλήρου (ψάλτου, αναγνώστου, υποδιακόνου) τελούνται εκτός του ιερού βήματος, και όχι κατά τη διάρκεια της Ευχαριστιακής Θείας Λειτουργίας, η χειροτονία της διακονίσσης έχει ουσιώδη μορφολογική ομοιότητα προς τις χειροτονίες των τάξεων του λεγομένου ανωτέρου κλήρου (επισκόπου, πρεσβυτέρου, διακόνου), διότι γίνεται μέσα στο ιερό βήμα και μπροστά στην Αγία Τράπεζα, κατά τη διάρκεια της Θείας Λειτουργίας, και μάλιστα μετά την αγία αναφορά, δηλαδή μετά τον ασπασμό “Και έσται τα ελέη ”.
Η μέλλουσα να χειροτονηθή διακόνισσα, κατά την τελετή της χειροτονίας στεκόταν προφανώς, όπως και ο μέλλων να χειροτονηθή διάκονος στη σολέα, προ των αγίων θυρών, σκεπασμένη με “μαφόριο” (=είδος καλύπτρας). Από τη σολέα προσήγετο στην Αγία Τράπεζα, όπου ο επίσκοπος την χειροτονούσε με επίθεσι των χειρών, απαγγέλοντας όχι μιαν ευχή, όπως στις κατώτερες χειροθεσίες, αλλά δύο ευχές, πράγμα που είναι γνώρισμα των ανωτέρων χειροτονιών.
Ο επίσκοπος, όταν απαγγέλη τις δύο αυτές ευχές, έχει τα χέρια επί της κεφαλής της χειροτονουμένης. Και οι δύο ευχές ακολουθούν στην προεξαγγελομένη εκφώνησι “Η Θεία Χάρις, η τα ασθενή θεραπεύουσα ”. Η εκφώνησις αυτή, που ακούεται και στη χειροτονία της διακονίσσης, αποτελεί γνώρισμα μόνο της χειροτονίας των ανωτέρων κληρικών (επισκόπου, πρεσβυτέρου, διακόνου). Ποτέ δεν ακούεται στις χειροθεσίες των κατωτέρων κληρικών, ούτε αυτού του υποδιακόνου
Η χειροτονημένη διακόνισσα περιεβάλλετο, ως και ο διάκονος, το διακονικό οράριο, φέρουσα όμως τούτο “υποκάτωθεν του μαφορίου”, με τις δύο αρχές αυτού μπροστά. Κατά την ώρα της Θείας Κοινωνίας η διακόνισσα κοινωνεί, όπως ο διάκονος, παίρνοντας το άγιο ποτήριο από τα χέρια του Αρχιερέως, αλλά “ουδενί μεταδίδωσι” την Θεία Κοινωνία. Γι’ αυτό “επιτήθησιν αυτό (το άγιο ποτήριο) τη αγία τραπέζη”.
Συμφώνως προς την παράδοσι, ως διακόνισσες εχειροτονούντο όχι μόνον λαϊκές γυναίκες, που ανήκαν στις τάξεις των παρθένων και των χηρών ή ήσαν “μονόγαμοι εγκρατευσάμεναι” (Αποστολικαί Διαταγαί) ή σύζυγοι επισκόπων, αλλά και ηγετικά ή επίλεκτα στελέχη γυναικείων μοναστηρίων.
Το ότι οι διακόνισσες ανήκαν στον ιερό κλήρο δεν είναι δυνατόν να αμφισβητηθεί εκ του ότι δεν τελούσαν την Θεία Ευχαριστία και τα λοιπά μυστήρια. Οι προβάλλοντες την αμφισβήτησι αυτή λησμονούν ότι και οι διάκονοι, αν και αναμφισβητήτως, κατά την ορθόδοξη κανονική παράδοσι, ανήκουν στον ανώτερο κλήρο, δεν είχον ιερουργική ιερωσύνη προς τέλεσι μυστηρίων, αλλ’ έχουν μυστηριακή διακονική ιερωσύνη. Οι διακόνισσες έχουν επίσης μυστηριακή διακονική ιερωσύνη, αλλά αποτελούν παράλληλη προς την ανδρική, ξεχωριστή, ιδιότυπη (sui generis) μοναδική τάξι γυναικείου κλήρου, η οποία συναριθμείται με τις τάξεις του ανδρικού κλήρου.
Οι κατώτεροι τομείς της εργασίας των διακονισσών ήσαν η άσκησις των έργων της αγάπης, η ιεραποστολική, κατηχητική και διδακτική διακονία ανάμεσα ιδίως στις γυναίκες, βοηθητικά λειτουργικά καθήκοντα στους ενοριακούς ναούς και ιδίως στα μοναστήρια, η βοήθεια προς τους ιερείς στη βάπτισι των γυναικών, η μετάδοσις της θείας κοινωνίας σε γυναίκες κλπ.
Είναι ευχάριστον ότι σήμερον όλοι οι Ορθόδοξοι κατά το μάλλον ή ήττον επιθυμούν την αναβίωσιν της λειτουργικής καθιερώσεως των διακονισσών, έστω και εάν μερικοί αμφισβητούν τον μυστηριακό χαρακτήρα αυτής και αρνούνται την ύπαρξι ιερωσύνης στις διακόνισσες. Σημασίαν έχει η ενεργοποίησις του θεσμού και όχι ο κανονικοδογματικός χαρακτήρας αυτού, για τον οποίο υπάρχουν διαφωνίες. Πάντως ο χαρακτηρισμός αυτός τότε μόνο θα είναι ορθός, όταν δεν θα παραθεωρήται το γεγονός, ότι στην Ορθόδοξη Εκκλησία το έναντι των δευτερογενών δογματικών και κανονικών διατυπώσεων πρωτείον ανήκει στη μακραίωνα πρωτογενή λειτουργική πράξι της Εκκλησίας, η οποία όπως θα έλεγε ο Friedrich Heiler (Χάϊλερ), προβάλλει το με την προσευχή συνδεόμενο δόγμα, το “gebetete dogma”. (Πρβλ. την γνωστή φράσι: Lex orandi est lex credendi). Υπό τοιαύτην οπτικήν γωνίαν ουδείς είναι δυνατόν να αμφισβητήση ότι επί αιώνες , μεσα στα λειτουργικά πλαίσια της Ορθοδόξου ιερουργικής ιερωσύνης (του επισκόπου και του πρεσβυτέρου), η εξ ίσου μυστηριακώς με ανωτέραν χειροτονίαν (και όχι κατωτέραν χειροθεσίαν) μεταδιδομένη διακονική ιερωσύνη τόσον των διακόνων, όσο και των διακονισσών, οι οποίες, όπως ήδη είπαμε, ανήκαν στην μία και μοναδική ιδιότυπη (sui generis) τάξι του γυναικείου κλήρου, η οποία δυνάμει εξακολουθεί να υφίστατι έως σήμερον.
Εκ των ανωτέρω γίνεται φανερόν ότι είναι τελείως αδικαιολόγητον να υπάρχουν δισταγμοί για την χειροτονία των διακονισσών στη σημερινή εποχή. Και αυτοί οι “φονταμενταλιστές” πρέπει όχι να την καταπολεμούν, αλλά να ζητούν την αναβίωσί της.
Βιογραφικό του Ευάγγελου Θεοδώρου
Γεννήθηκε το 1921 στο Αϊδίνι (αρχαίες Τράλλεις) της Μ. Ασίας. Τις εγκύκλιες σπουδές του έκανε στοv Πειραιά. Είναι αριστούχος Πτυχιούχος και Διδάκτωρ της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών. Μετεκπαιδεύτηκε στη Θεολογική και Φιλοσοφική Σχολή του Marburg της Γερμανίας. Στην Πάντειο Ανωτάτη Σχολή Πολιτικών Επιστημών δίδαξε “Εισαγωγή στις Πνευματικές Επιστήμες” και “Φιλοσοφίαν του Πολιτισμού”. Διετέλεσε Τμηματάρχης του Φοιτητικού Τμήματος της Χ.Α.Ν. Αθηνών και Καθηγητής του Κολλεγίου Αθηνών. Στα Πανεπιστήμια Θεσσαλονίκης και Αθηνών ως Τακτικός Καθηγητής δίδαξε Λειτουργική, Κατηχητική και Ομιλητική και κατ’ ανάθεση Εισαγωγή στην Φιλοσοφία και Απολογητική. Υπήρξε επίσης Καθηγητής της “Ανωτέρας Εκκλησιαστικής Σχολής” και του “Ανωτέρου Εκκλησιαστικού Φροντιστηρίου Θεσσαλονίκης”, του Εκκλησιαστικού Φροντιστηρίου της Ριζαρείου Σχολής στην Αθήνα και των Διακονισσών της Εκκλησίας της Ελλάδος. “Φιλοσοφία του Πολιτισμού” δίδαξε και στην μεταπτυχιακού επιπέδου “Ανωτάτην Σχολή Κοινωνικής Προνοίας” του Εθνικού Ιδρύματος. Διατέλεσε Αντιπρύτανις, Πρύτανις καί Προπρύτανις του Πανεπιστημίου Αθηνών και Εκπρόσωπος της Συνόδου των Πρυτάνεων της Ελλάδος στις Συνελεύσεις της Κεντρικής Επιτροπής των Πρυτάνεων των Ευρωπαϊκών Πανεπιστημίων. Έχει διατελέσει Γενικός Διευθυντής της Αποστολικής Διακονίας της Εκκλησίας της Ελλάδος και πάνω από πενήντα χρόνια εργάσθηκε ως Συντάκτης, ως Αρχισυντάκτης και ως Διευθυντής των επίσημων περιοδικών της Εκκλησίας της Ελλάδος. Επίσης πολλά έτη ήταν εκπρόσωπος της Εκκλησίας της Ελλάδος στην Επιτροπή “Πίστις και Τάξις” του Παγκοσμίου Συμβουλίου των Εκκλησιών και σήμερα είναι μέλος μερικών Συνοδικών Επιτροπών. Το συγγραφικό του έργο περιλαμβάνει πολλές δεκάδες εκτενών αυτοτελών δημοσιευμάτων και εκατοντάδες άρθρων σε ελληνικά και ξένα περιοδικά και σε ελληνικές και ξένες εγκυκλοπαίδειες και συλλογικούς τόμους. Έχει συμμετάσχει ως εκπρόσωπος της Εκκλησίας της Ελλάδος και του Πανεπιστημίου σε πολλές δεκάδες διεθνών συνεδρίων. Έχει τιμηθεί με πολλές διακρίσεις. Είναι Επίτιμο Μέλος Εταιρειών και Σωματείων, ως και του Οικουμενικού Ιδρύματος “Pro Qriente” της Βιέννης. Έχει ανακηρυχθεί Επίτιμος Διδάκτωρ του Ορθοδόξου Ινστιτούτου “ʼγιος Σέργιος” στο Παρίσι και της Θεολογικής Σχολής του Τιμίου Σταυρού στο Μπρουκλάιν της Βοστώνης των Η.Π.Α. Από το 1992 είναι τακτικό μέλος της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας των Επιστημών και των Τεχνών και εκπρόσωπος (legatus) της Ακαδημίας αυτής στην Ελλάδα. Όπως έγραψε προ 5 ετών ο γνωστός Ομότιμος Καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών και Χριστιανός Λογοτέχνης κ. Π. Β. Πάσχος. “ο καθηγητής Ευάγγελος Δ. Θεοδώρου είναι από τους πoλυγραφώτερους νεοέλληνες θεολόγους, από τους γνωστότερους στην Ελλάδα και στο Εξωτερικό, με συνεχή την πνευματική παρουσία του”.
