Ορθοδοξία και Ισλάμ. Το Ισλάμ στην Ευρώπη
Ακαδημαϊκό Έτος 2006-07
Αρχαία ελληνική σκέψη, χριστιανισμός και ισλαμική φιλοσοφία
(Περίληψη εισήγησης στην Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών, Σάββατο 24 Φεβρουαρίου 2007)
Γρηγόριος Ζιάκας
Ο ελληνισμός δεν περικλείεται στα όρια της κλασικής μόνο εποχής. Έχει μακρά ιστορία με καταπληκτικά επιτεύγματα λόγου και τέχνης και διαιρείται σε μεγάλες περιόδους που καλύπτουν το χρονικό διάστημα από το 2000 π.Χ. έως σήμερα. Η πρώτη φάση είναι αυτή της γένεσης του ελληνισμού και φτάνει ως τον 8ο περίπου π.Χ. αιώνα. Η δεύτερη είναι η αρχαϊκή εποχή, κατά την οποία έχουμε την γένεση της λογοτεχνίας με τα ομηρικά έπη, τον Ησίοδο και την λυρική ποίηση. Κατά την περίοδο αυτή σημειώνονται και οι απαρχές της φιλοσοφίας, των επιστημών και της ιστοριογραφίας. Η τρίτη είναι η ακμή της ελληνικής πόλης. Κατά την περίοδο αυτή δημιουργείται ο πεζός λόγος και ανθίζουν οι τέχνες και η αρχιτεκτονική με αρχαϊκή ωραιότητα, η υψηλή ποίηση και η τραγωδία. Το ύψιστο σημείο της ακμής σημειώνεται κατά τον 5ο αι., εποχή του Περικλέους, οπότε δημιουργείται η αληθινή κλασική εποχή με τα απαράμιλλα έργα τέχνης και λόγου και την υψηλή φιλοσοφία στην οποία δεσπόζουν οι μεγάλοι φιλόσοφοι Σωκράτης, Πλάτων και Αριστοτέλης.
Με τη νίκη του Φιλίππου στη Χαιρώνεια (338 π.Χ.), παύει η πόλις-κράτος και δημιουργείται μια πανελληνική πολιτεία που με την πορεία του Μ. Αλεξάνδρου στην Ανατολή ξαπλώνεται σε όλον τον τότε γνωστό κόσμο, η ελληνική γίνεται η κοινή γλώσσα της ελληνιστικής οικουμένης, τα πολιτιστικά αγαθά αλληλοπεριχωρούν το ένα στο άλλο και σημειώνεται ένα νέο αίσθημα για τη ζωή και μια νέα άνθηση των γραμμάτων, αποτέλεσμα της γονιμοποίησης της ελληνικής σκέψης με τη σκέψη της Ανατολής. Η περίοδος αυτή ονομάζεται ελληνιστική και έχει να προσφέρει νέους καρπούς του πνεύματος και ιδιαίτερα την εφαρμογή της επιστημονικής σκέψης του κλασικού ελληνισμού.
Από το 146 π.Χ., όταν οι Ρωμαίοι κυριεύουν την Κόρινθο, η Ελλάδα γίνεται τμήμα του Ρωμαϊκού κράτους και διαιρείται σε επαρχίες. Οι Ρωμαίοι καταλαμβάνουν τα ελληνιστικά κράτη και γίνονται κληρονόμοι της ελληνιστικής οικουμένης. Κι ενώ η λατινική γίνεται η γλώσσα της διοίκησης, η κοινή ελληνική παραμένει η γλώσσα του λαού και των γραμμάτων σε όλη την αυτοκρατορία, ακόμη και στη Ρώμη. Όταν το χριστιανικό κήρυγμα των αποστόλων, πέρασε τα στενά όρια της Παλαιστίνης και εξαπλώθηκε στον τότε γνωστό κόσμο, είχε ένα κοινό γλωσσικό όργανο να μιλήσει σε όλους τους λαούς.
Η εξάπλωση του Χριστιανισμού αποτελεί έναν νέο μεγάλο σταθμό για την ελληνική σκέψη και τον ελληνικό πολιτισμό που φτάνει ως τις ημέρες μας. Είναι καταρχάς σαφές πόσο μεγάλη σημασία είχε για την ελληνική γλώσσα το γεγονός ότι το Ευαγγέλιο γράφεται πρωτοτύπως στα ελληνικά. Η Εκκλησία γίνεται ο θεματοφύλακας της ελληνικής γλώσσας και από την αρχή γράφεται σε ελληνικό λόγο μια τεράστια πατερική και εκκλησιαστική γραμματεία. Πηγή βέβαια και αφετηρία της πατερικής διδασκαλίας είναι η θεία αποκάλυψη. Αυτόνομη φιλοσοφία έξω από το περιεχόμενο της θείας αποκαλύψεως δεν αναπτύσσεται. Ο αυτόνομος φιλοσοφικός στοχασμός, χαρακτηριστικό γνώρισμα της ελληνικής σκέψης, είναι προϊόν του ανθρώπινου λόγου. Η αλήθεια όμως της πίστεως δεν στηρίζεται στον ανθρώπινο λόγο, αλλά στην θεία αποκάλυψη. Ωστόσο οι πατέρες της Εκκλησίας δεν υποτίμησαν την αξία του ανθρώπινου λόγου και του φιλοσοφικού στοχασμού. Πήραν τα εκφραστικά σχήματα και τις μορφές της ελληνικής φιλοσοφίας για να διατυπώσουν, να ορίσουν και να διασαφήσουν συστηματικά το περιεχόμενο της θείας αποκαλύψεως. Έτσι οι χριστιανοί φιλόσοφοι δεν απέρριψαν την επιστημονική μέθοδο. Όπως η αρχαία ελληνική σκέψη έτσι και αυτοί έδωσαν μεγάλη σημασία στη γνώση του έσω ανθρώπου, την αυτογνωσία. Η γνώση όμως αυτή είναι στην πραγματικότητα μια γνώση του οικουμενικού ανθρώπου, ο οποίος δέχεται όλες τις εκφάνσεις τις ζωής και όλες τις αξίες της ανθρώπινης κοινωνίας. Με το πνεύμα αυτό φιλοσοφία και ζωή, πίστη και γνώση αφομοιώθηκαν αρμονικά και συνυπάρχουν δημιουργικά. Έτσι οι Πατέρες “εθεολόγησαν φιλοσοφούντες”. Αυτή την πεποίθηση έχουν όλοι οι πατέρες της Ανατολικής Εκκλησίας. Γι’ αυτό όλοι τους δέχτηκαν τα αγαθά της φιλοσοφίας και ήταν βαθείς γνώστες των καρπών του ελληνικού λόγου. Την ρωμαλέα αυτή σύνθεση την παρατηρούμε σε όλη χριστιανική ζωή και σκέψη, η οποία εκφράζεται τόσο στη θεολογία, τη λατρεία και την τέχνη, όσο και στην κοινωνική και μοναχική ζωή. Η ελληνική εκκλησιαστική ποίηση και υμνογραφία εξάλλου αποτελούν τον θησαυρό της κοινής ελληνικής γλώσσας. Η εκκλησιαστική βέβαια υμνογραφία εκφράζει τις αρχές της χριστιανικής πίστης, με δύναμη λόγου και εικόνες, που δίνουν ζωηρότητα στην έκφραση και ενθουσιασμό στον πιστό. Η μεγαλοπρέπεια όμως και ο άφθαστος λυρισμός της υμνογραφίας φανερώνει τί σώζεται και τί καλλιεργείται από το κάλλος της ελληνικής γλώσσας στην Εκκλησία έως σήμερα.
Ένα άλλο κατ’ εξοχήν σπουδαίο κεφάλαιο της ιστορίας της ελληνικής σκέψης είναι η εξάπλωσή της στην Ανατολή, και ιδίως στην αραβική και ισλαμική παράδοση. Είναι γνωστό ότι από τα μέσα του 8ου έως τα τέλη του 12ου αιώνα σημειώθηκε στον αραβο-ισλαμικό κόσμο μεγάλη μεταφραστική δραστηριότητα, στη διάρκεια της οποίας μεταφράστηκαν στα αραβικά πολυάριθμα έργα αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων και ελληνιστών λογίων. Οι λόγιοι του Ισλάμ επέδειξαν γενικά μιαν εξαιρετική θεωρητική οξύνοια και μια σπάνια ικανότητα για σύνθεση.
Η αραβική φιλοσοφική σκέψη έχει πολλές και ποικίλες πηγές. Την κύρια όμως και εξέχουσα θέση μέσα στην αραβική παράδοση την κατέχει ο Αριστοτέλης, που θεωρείται από τους περισσότερους Άραβες λογίους ως ο εξοχώτερος εκπρόσωπος της φιλοσοφίας, ο κατ’ εξοχήν φιλόσοφος και “ο πρώτος διδάσκαλος” (αλ-μου‘άλλιμ αλ-άουαλ). Με την είσοδο της ελληνικής και αριστοτελικής σκέψης στον αραβικό, ισλαμικό κόσμο, άρχισε ένα ευσυνείδητο και φιλόπονο έργο δημιουργικής καλλιέργειας. Ολόκληρος ο πνευματικός βίος του Ισλάμ, η αραβική φιλοσοφία και οι φυσικές επιστήμες, διαποτίστηκαν λίγο ή πολύ, από τις αρχές του αριστοτελικού λόγου και της ελληνικής διανόησης. Η επίδραση της ελληνικής και αριστοτελικής σκέψης είναι σημαντική και πέρα από το χώρο της φιλοσοφίας. Τόσο τα γνήσια έργα των ελλήνων φιλοσόφων όσο και εκείνα της γνωμολογικής και απόκρυφης φιλολογίας, έθεσαν τη σφραγίδα τους όχι μόνο στις φυσικές επιστήμες του Ισλάμ, όπως είναι η ιατρική, η ζωολογία, η βοτανική, η γεωργία και τα μαθηματικά, αλλά και στις απόκρυφες επιστήμες, όπως είναι η αραβική αλχημεία, η αστρολογία και η μαγεία. Η ελληνική παιδεία, η οποία από την εποχή του Μ. Αλεξάνδρου και των διαδόχων του είχε διαδοθεί στην Ανατολή, βρήκε με την εξάπλωση του Χριστιανισμού ισχυρό στήριγμα. Από τα μέσα του 5ου αιώνα και ύστερα ο συριακός χριστιανισμός μετέφρασε στα συριακά και είχε στη διάθεσή του πολλά ελληνικά έργα, και μάλιστα αριστοτελικά και νεοπλατωνικά. Αυτόν τον πλούτο της ελληνικής παιδείας βρήκαν οι Άραβες μουσουλμάνοι της Μ. Ανατολής όπου εξαπλώθηκαν, αλλά έλειπαν οι ειδήμονες και οι ικανοί για να μεταφράσουν τα ελληνικά έργα στην αραβική. Χείρα βοηθείας έτεινε πάλι ο Χριστιανισμός. Οι περισσότεροι από τους μεταφραστές είναι χριστιανοί της Συρίας, κληρικοί ή ιατροί.
Σε αδρές γραμμές μπορούμε να διαιρέσουμε την ιστορία της μεταφραστικής δραστηριότητας, κατά την οποία η αρχαία ελληνική κληρονομιά μεταβιβάστηκε στους Άραβες, σε δύο μεγάλες φάσεις: η πρώτη είναι αυτή που αρχίζει κατά την περίοδο της δυναστείας των Ομαγιαδών (661-750) στη Δαμασκό και η δεύτερη είναι αυτή που γίνεται κατά την περίοδο της δυναστείας των Αββασιδών (750-1258) στη Βαγδάτη. Η πρώτη φάση είναι προπαρασκευαστική. Η δεύτερη ανοίγει την κύρια μεταφραστική κίνηση. Οι Αββασίδες έγιναν οι προστάτες των γραμμάτων και των επιστημών. Επί διακυβερνήσεως μάλιστα του κράτους από τον διακεκριμένο χαλίφη Αλ-Μαμούν (813-833) η μεταβίβαση της ελληνικής σκέψης σημείωσε την κορύφωσή της. Ο χαλίφης ίδρυσε την ανακτορική βιβλιοθήκη, η οποία ονομάστηκε “Οίκος σοφίας”, όπου θεραπεύτηκαν όλες οι επιστήμες και η φιλοσοφία. Η μεταφραστική δραστηριότητα της Βαγδάτης, διαιρείται σε τρεις περιόδους: η πρώτη αρχίζει από το 765 περίπου και φτάνει ως το 813. Πολλοί χριστιανοί μεταφράζουν κατά την περίοδο αυτή αριστοτελικά και άλλα ελληνικά έργα. Η δεύτερη μεταφραστική περίοδος αρχίζει από το 813 έως το τέλος του 9ου αιώνα. Πρόκειται για την μεγάλη και κύρια μεταφραστική περίοδο. Διευθυντής του “Οίκου της σοφίας” είναι ο Χουνάιν ιμπν Ισχάκ, σπουδαίος γιατρός και διάκονος της συριακής εκκλησίας, που γνώριζε συριακά, περσικά και ελληνικά. Γύρω του συγκεντρώθηκε ένας μεγάλος αριθμός χριστιανών κυρίως μεταφραστών και το έργο έφτασε σε μεγάλη ακμή. Η τρίτη μεταφραστική περίοδος αρχίζει μετά τον 10ο αιώνα και φτάνει έως τον 12ο περίπου. Η περίοδος αυτή ασχολείται κυρίως με τον σχολιασμό του πλούτου των μεταφρασμένων έργων. Υπάρχει και εδώ μια σειρά μεγάλων χριστιανών λογίων.
Όλον αυτόν τον πλούτο της ελληνικής και αριστοτελικής σκέψης, τον αξιοποίησαν οι μουσουλμάνοι λόγιοι και έτσι δημιουργήθηκαν οι ισλαμικές φυσικές επιστήμες και η ισλαμική φιλοσοφία (φάλσαφα). Δύο μεγάλες ιστορικά και γεωγραφικά χωριστές περίοδοι αξιοποιούν την ελληνική σκέψη. Από τις αρχές του 90ου έως το πρώτο μισό του 11ου αιώνα ακμάζει ο κλάδος της λεγόμενης ανατολικής “φιλοσοφίας”. Τον 12ο αι. δημιουργείται στην Ισπανία ο δυτικός κλάδος της ισλαμικής “φιλοσοφίας”.
Τρεις είναι οι μεγάλες φιλοσοφικές μορφές της ανατολικής ισλαμικής φιλοσοφίας: ο Αλ-Κιντί (θ.870), ο πρώτος μεγάλος εκπρόσωπος της αριστοτελικής και νεοπλατωνικής σκέψης στο Ισλάμ. Ακολουθεί ο Αλ-Φαράμπι (870-950), με βαθιές αριστοτελικές και πλατωνικές υποδομές που προσπάθησε να εναρμονίσει τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη και έπεται ο Αβικέννας (980-1037), ο πιο μεγάλος και πιο σπουδαίος εκπρόσωπος του αριστοτελισμού (χρωματισμένου νεοπλατωνικά) στο Ισλάμ.
Στη Δύση τον 12ο αι. δίπλα στις σπουδαίες μορφές του Ιμπν Μπάτζα και Ιμπν Τουφάι, δεσπόζει η μεγάλη μορφή του Αβερρόη (1126-1198), που ήταν ο κατεξοχήν αριστοτελικός φιλόσοφος και υπομνημάτισε ολόκληρη σειρά του αριστοτελικού corpus, εκπονώντας τριών ειδών υπομνήματα στα έργα του Αριστοτέλη: το Μεγάλο, το Μεσαίο και το Μικρό υπόμνημα.
Οι μεγάλοι φιλόσοφοι του Ισλάμ ευεργέτησαν με τη σειρά τους τη χριστιανική Δύση, διότι μέσω αυτών έφτασαν τα ελληνικά γράμματα στην λατινική Δύση. Έτσι βλέπουμε ότι ο αριστοτελικός λόγος και η ελληνική ευρύτερα σκέψη, αφού διέγραψαν έναν μεγάλο κύκλο φωτός και έγιναν αντικείμενο δημιουργικής καλλιέργειας στον αραβοϊσλαμικό κόσμο, εισήλθαν θριαμβευτικά τον 13ο αι. στην χριστιανική Δύση και προετοίμασαν το πνεύμα της ευρωπαϊκής Αναγέννησης και του Διαφωτισμού, το οποίο θα τελειοποιήσουν σε λίγο οι Έλληνες λόγιοι που φεύγουν από το Βυζάντιο, λίγο πριν και μετά την πτώση της Κωνσταντινούπολης στους Οθωμανούς, και μεταφέρουν στη Δύση τον πλούτο της ελληνικής σκέψης από το πρωτότυπό της.
* Ο κ. Γρηγόριος Ζιάκας είναι ομότιμος καθηγητής της Θρησκειολογίας-Ιστορίας των Θρησκειών της Θεολογικής Σχολής του ΑΠΘ. Σπούδασε Θεολογία και κλασσική Φιλολογία στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Πραγματοποίησε μεταπτυχιακές σπουδές στην Ιστορία των Θρησκειών στα Πανεπιστήμια Βιέννης και Μάρμπουργκ, διετέλεσε βοηθός, υφηγητής και από το 1980 καθηγητής της Ιστορίας των Θρησκειών. Επισκέπτης καθηγητής στα πανεπιστήμια της Louvain του Βελγίου (1984-1985) και του Αμμάν της Ιορδανίας (1996). Έγραψε σημαντικό αριθμό βιβλίων, άρθρων και μελετών για τα θρησκεύματα του κόσμου, όπως το τρίτομο εισαγωγικό έργο, Προϊστορικά και Αρχαία θρησκεύματα, Σύγχρονα μεγάλα Ασιατικά θρησκεύματα (Ινδοϊσμός, Βουδισμός, Κομφουκισμός, Ταοϊσμός-Σιντοϊσμός) και Το Ισλάμ. Έγραψε επίσης διάφορες μελέτες, όπως Τα Θρησκεύματα του Θιβέτ, Ο ισλαμικός μυστικισμός, Η μεταβίβαση της ελληνικής σκέψης και του Αριστοτέλη, στην αραβική και ισλαμική παράδοση, κ.ά. Είναι μέλος διαθρησκειακών συλλόγων, διεθνών και ημεδαπών, και έχει λάβει μέρος σε πολυάριθμα διεθνή θρησκειολογικά συνέδρια.
