ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ
Η εκκλησιαστική κοινότητα είχε εξ αρχής στέρεη τη συνείδηση οτι ζεί και πορεύεται στον κόσμο, αλλά ότι δεν αποτελεί δημιούργημα αυτού του κόσμου (εν τω κόσμω αλλ’ ουχ εκ του κόσμου). Το εσχατολογικό και ευχαριστιακό είναι της Εκκλησίας προσδίδει έναν αντινομικό χαρακτήρα στην ταυτοτητά της: ενώ σχετίζεται με τον εκάστοτε ανθρώπινο πολιτισμό, διατηρώντας την εγκόσμια και σαρκωτική προοπτική της, δεν διολισθαίνει εντούτοις στην ταύτιση με ένα ιστορικό σχήμα και στο συσχηματισμό της με το πνεύμα του κόσμου. Τούτο δεν σημαίνει οτι δεν υπήρξαν, στη δισχιλιετή ιστορία της Εκκλησίας και στη σχέση της προς το εκάστοτε πολιτιστικό μόρφωμα, πολλές περιπτώσεις όχι μόνο σύγχυσης κριτηρίων αλλά και πλήρους ταύτισης του εκκλησιαστικού γεγονότος με συγκεκριμένες, πράγματι πολύ υψηλές κατά τα άλλα, πολιτιστικές εκδηλώσεις της ανθρώπινης δημιουργικότητας (βλ. Βυζάντιο). Εν προκειμένω, το ζήτημα της σχέσης Ελληνισμού (πολιτισμού) και Χριστιανισμού (ευαγγελίου) αποτελεί το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα για τον τρόπο με τον οποίο η Εκκλησία οφείλει να αντιμετωπίζει σήμερα τη σχέση της με τον μεταμοντέρνο κόσμο.
Στη συνάντηση αυτή μεταξύ Εκκλησίας και πολιτισμού, Ευαγγελίου και πολιτισμού, τίθεται επί τάπητος το καίριο ζήτημα για τους όρους συσχέτισης του εκκλησιαστικού γεγονότος με την πολιτισμική δημιουργία. Η Εκκλησία όντας μια κοινότητα που ζει εν τω κόσμω, επιθυμεί να αξιοποιήσει κάθε μέσο προκειμένου να επιτύχει τον ευαγγελισμό και τη μεταμόρφωση του κόσμου. Στην προοπτική αυτή ο πολιτισμός αποτελεί τον «τόπο» φανέρωσης της αλήθειας, το «εργαλείο» για την «καιρική» έκφραση της εσχατολογικής και θεολογικής αυτοσυνειδησίας της Εκκλησίας. Αυτό το μοντέλο της σχέσης Εκκλησίας και πολιτισμού που απορρέει από τη Σάρκωση φαίνεται ότι ανταποκρίνεται στην ασύμμετρη εκδοχή της χαλκηδόνιας Χριστολογίας, όπου τον καθοριστικό ρόλο διαδραματίζει η υπόσταση του Λόγου. Άλλωστε σε καμμιά περίπτωση δεν πρέπει να λησμονείται, οτι το έσχατο κριτήριο της αλήθειας της Εκκλησίας είναι ο θεάνθρωπος Χριστός. Σε αντίθετη περίπτωση η Εκκλησία αυτοκατανοείται και πολιτεύεται ως κιβωτός σωτηρίας εθνικών, φυλετικών ή πολιτιστικών ιδανικών ή ακόμη ως σωματείο διεκπεραίωσης ατομικών ψυχολογικών αναγκών του ανθρώπου και του πολιτισμού του. Η εκκοσμίκευση (με τη θεολογική έννοια του όρου) γίνεται τότε ο διαρκής πειρασμός της Εκκλησίας, καθώς η τελευταία παύει να ζεί προληπτικά και ζωντανά την εσχατολογική αναμονή της ερχόμενης Βασιλείας, καθώς εγκλωβίζεται στην αυταρκεία των πολιτιστικών επιτευγμάτων του ενδόξου παρελθόντος (λ.χ. ελληνική γλώσσα) και επιδιώκει να νεκραναστήσει με κάθε τρόπο ένα ετεροχρονισμένο κοσμοείδωλο (λ.χ. το μεσαιωνικό).
Η Εκκλησία, όμως, καλείται διαρκώς σε ένα είδος σχοινοβασίας ανάμεσα στον πειρασμό της ταύτισης με ένα πολιτιστικό μόρφωμα και στην τάση φυγής ή ριζικής απομάκρυνσης από τον κόσμο και τον πολιτισμό. Η Εκκλησία καλείται να σαρκώνει ξανά και ξανά το Ευαγγέλιο του Χριστού στον εκάστοτε «καιρό», στις εκάστοτε και εκασταχού ιστορικές, κοινωνικές και πολιτισμικές συνθήκες. Γι’ αυτό και η εκάστοτε σάρκωση και επικαιροποίηση του Ευαγγελίου αποτελεί το θεμελιώδη άξονα όπου δοκιμάζεται το μοντέλο της συμπλοκής Εκκλησίας και πολιτισμού. Δεν πρέπει να λησμονείται ότι βασική επιδίωξη της Εκκλησίας είναι η σωτηρία και μεταμόρφωση του κόσμου, η νίκη και υπέρβαση του θανάτου. Ο δε εγκεντρισμός (inculturation) στον εκάστοτε πολιτισμό πρέπει να στοχεύει στην κατεύθυνση ακριβώς της ανακαίνισης της κτίσης. Και εδώ η θεολογία, ως η προφητική συνείδηση της Εκκλησίας, υπερβαίνοντας τον κίνδυνο να μετατραπεί σε μια μεταφυσική θεωρητικολογία ή σε μια θεία αρχαιολογία, οφείλει να διαδραματίζει αποφασιστικό ρόλο στη διαμόρφωση του αναγκαίου πλαισίου, όπου θα τεθούν τα κριτήρια και οι προυποθέσεις για την υγιή συνάντηση του Ευαγγελίου με την πολιτιστική δημιουργία.
Μέσα σ’ αυτό το θεωρητικό πλαίσιο προκύπτουν ποικίλα, αποφασιστικής σημασίας ερωτήματα. Ποια η σχέση Ευαγγελίου και πολιτισμού, λατρείας και πολιτισμού, θεολογικής γλώσσας και πολιτισμού, Ιεραποστολής, τοπικών παραδόσεων και πολιτισμού; Είναι λ.χ. δυνατή η αναγγελία του χριστιανικού Ευαγγελίου, ανεξάρτητα και άσχετα από το εκάστοτε ιστορικό και πολιτισμικό περιβάλλον; Αλλά, και από την άλλη, πόσο θεμιτή είναι θεολογικά η ταύτιση της Εκκλησίας με κάποιο συγκεκριμένο ιστορικό πολιτισμό (π.χ. Ελληνισμός), η εργαλειοποίηση της θεολογίας και η υποταγή της στην ιστορία, το έθνος, τον πολιτισμό; Και αν σε άλλες χριστιανικές – ή και ευρύτερα θρησκευτικές – παραδόσεις, προβάλλει επιτακτικά σήμερα το αίτημα του εγκεντρισμού σε έναν συγκεκριμένο πολιτισμό (inculturation), μήπως στην περίπτωση των ορθοδόξων λαών, με τον γνωστό στενότατο – έως ταυτίσεως ορισμένες φορές – σύνδεσμο Εκκλησίας και έθνους, Εκκλησίας και τοπικών παραδόσεων, αυτό που χρειάζεται επειγόντως είναι μία αποδέσμευση από τους συγκεκριμένους πολιτισμούς και τις τοπικές παραδόσεις (deculturation); Είναι αναγκαία σήμερα και στον ορθόδοξο χώρο μια θεολογία του πολιτισμού; Τελικά ποιά οφείλει να είναι σ’ αυτή την προοπτική η σχέση Ιστορίας και Εσχατολογίας στο πεδίο της εκκλησιολογίας ειδικότερα; Δικαιώνεται ένα μοντέλο θεολογίας που έχει ως αφετηρία τον αρχαιολογικό φορμαλισμό του παρελθόντος ή μήπως προκύπτει η ανάγκη για μια θεολογία που θα σαρκώνεται διαρκώς στις ρεαλιστικές ανάγκες του ανθρώπου κατά το χριστολογικό κενωτικό τρόπο;
Με αυτήν την προβληματική και τα παραπάνω ερωτήματα θα ασχοληθεί η Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών στο διεθνές Συνέδριο που θα διοργανώσει στις 7-10 Μαΐου στο Βόλο με θέμα: «Εκκλησία και Πολιτισμός». Παράλληλα η Ακαδημια θα διοργανώσει κατά την περίοδο Φεβρουαρίου-Μαΐου 2009 σειρά εκδηλώσεων, συνεδρίων και σεμιναρίων με θέματα όπως: «Ο Νέος Συναξαριστής της Ορθοδόξου Εκκλησίας», «Η επιστροφή της θρησκείας και η θέση της στο δημόσιο χώρο», «Η θεολογία της ειρήνης στην Ορθοδοξία», «Ζητήματα ανανέωσης και μεταρρύθμισης», «Βιβλική θεολογία της απελευθέρωσης, πατερική θεολογία και αμφιθυμίες της νεωτερικότητας», κ. ά.
Παρακάτω, μπορείτε να ξεφυλλίσετε και να κατεβάσετε το πρόγραμμα.
Δείτε το νέο πρόγραμμα του ακαδημαϊκού έτους 2008-09 εδώ
